Bài mở đầu: Nhập môn tiếng Trung

Tiếng Trung bạn sắp học là tiếng phổ thông — 普通话 Pǔtōnghuà, thứ tiếng chuẩn dùng trong trường học, truyền hình và các kỳ thi HSK. Hơn một tỉ người nói nó, và tin tốt là: ngữ pháp tiếng Trung đơn giản hơn tiếng Anh rất nhiều — không chia động từ, không chia số ít số nhiều, không đổi đuôi từ.

Cái khó nằm ở chỗ khác: cách đọc và cách viết. Bài mở đầu này giải quyết đúng hai việc đó, để khi bước vào Bài 1 bạn không còn phải đoán mò.

Một từ tiếng Trung gồm 4 thứ, học đủ cả 4

Thiếu một trong bốn là học nửa vời: nhớ chữ mà không đọc được, hoặc đọc được mà nhìn chữ không ra.

Pinyin chỉ là công cụ hỗ trợ, KHÔNG phải chữ viết của tiếng Trung.
Người Trung Quốc không viết thư, không nhắn tin, không ra đề thi bằng pinyin. Pinyin giống như phiên âm trong từ điển — dùng để học cách đọc rồi buông ra. Càng học lên cao, bạn càng phải nhìn thẳng vào chữ Hán.

Hãy xem pinyin là cái thang: rất cần trong vài tháng đầu, nhưng đích đến là đọc được chữ Hán mà không cần thang.

Mỗi chữ Hán = một âm tiết. Và mỗi âm tiết luôn được lắp từ ba mảnh:

thanh mẫu (phụ âm đầu) + vận mẫu (phần vần) + thanh điệu (dấu giọng)

Người Việt học phần này rất nhanh, vì tiếng Việt cũng lắp y hệt: h + oa + dấu huyền = hoà. Khác biệt duy nhất là tiếng Trung chỉ có 4 thanh (tiếng Việt có 6), nhưng thanh điệu tiếng Trung đổi hẳn nghĩa của từ chứ không phải chuyện nói cho hay.

Nhìn chữ 好 tách ra sẽ thấy rõ:

Vài điều cần nhớ ngay:

• Dấu thanh luôn đặt trên nguyên âm chính của vận mẫu: hǎo (trên a), nǐ (trên i), xué (trên e).
• Một số âm tiết không có thanh mẫu, chỉ có vần: 爱 ài, 我 wǒ, 一 yī.
• Không có thanh điệu là chưa đọc xong từ. Viết hao mà không có dấu thì người Trung Quốc không biết bạn muốn nói 好 hǎo (tốt) hay 号 hào (số).

Đây là phần quan trọng nhất của cả bài. Cùng một âm ma, đổi thanh là đổi hẳn nghĩa:

Bấm nút ở mỗi thẻ dưới đây để nghe. Đường kẻ trong ô là đường điệu — hình dạng cao thấp của giọng khi đọc.

Tiếng Trung có 21 thanh mẫu (声母 shēngmǔ). Đừng học thuộc lòng cả bảng — hãy học theo nhóm khẩu hình, vì các âm trong cùng nhóm dùng chung một vị trí lưỡi/môi, chỉ khác nhau ở hơi bật ra mạnh hay nhẹ.

Bấm vào từng ô để nghe chính âm đó. Phụ âm không thể phát ra một mình, nên khi gọi tên, người Trung Quốc ghép thêm một nguyên âm: b đọc là bo, d đọc là de, zh đọc là zhi. Chữ nhỏ ở góc mỗi ô cho biết bạn sẽ nghe thấy gì.

Vận mẫu (韵母 yùnmǔ) là phần còn lại của âm tiết sau thanh mẫu. Bạn không cần thuộc lòng bảng này ngay hôm nay — mục tiêu là nhìn vào pinyin biết đường ghép âm, còn thuộc thì học dần qua từng bài.

Bấm vào từng ô để nghe chính vần đó. Vần đứng một mình thì viết theo dạng có y- hoặc w- ở đầu — đó là lý do chữ nhỏ ở góc ô ghi ya, yao, wen… chứ không phải ia, iao, un.

Nguyên âm cần chú ý nhất là ü: môi tròn như đọc "u" nhưng lưỡi ở vị trí "i" — giống âm "uy" trong tiếng Việt khi bĩu môi.

Biến điệu (变调 biàndiào) là hiện tượng thanh điệu bị đổi khi nói liền mạch — chữ viết và pinyin trong sách vẫn giữ thanh gốc, chỉ cách đọc thay đổi. Ở HSK 1 bạn chỉ cần ba quy tắc dưới đây; hai quy tắc đầu bắt buộc nhớ, quy tắc thứ ba chỉ cần nhận ra.

1. Hai thanh 3 đứng cạnh nhau

Chữ đứng trước đọc gần như thanh 2.

2. Biến điệu của 不 bù

Bình thường đọc bù. Nhưng đứng trước một chữ thanh 4 thì đọc thành bú.

3. Biến điệu của 一 yī — chỉ cần nhận ra

Số 一 đọc yī khi đứng một mình, khi đếm số hoặc khi đứng cuối. Đi cùng chữ khác thì đổi:

• Trước chữ thanh 4 → đọc yí: 一个 yí gè (một cái)
• Trước chữ thanh 1, 2, 3 → đọc yì: 一天 yì tiān, 一年 yì nián, 一起 yì qǐ

Chưa cần học thuộc — cứ nghe nhiều rồi sẽ tự quen.

Tin vui cho người Việt: trật tự câu tiếng Trung gần giống tiếng Việt. Không chia động từ, không đổi đuôi từ — chỉ cần đặt từ đúng chỗ.

Khung cơ bản: Chủ ngữ + Động từ + Tân ngữ

我 学习 汉语。
Wǒ xuéxí Hànyǔ.
Tôi học tiếng Trung.

Đọc theo lối ai – làm gì – cái gì là ra nghĩa. Chưa cần nhớ thuật ngữ ngữ pháp, chỉ cần nhận ra ba ô đó.

Từ chỉ thời gian đứng TRƯỚC động từ

Đây là khác biệt lớn nhất so với tiếng Việt. Tiếng Việt nói "Tôi học tiếng Trung hôm nay", tiếng Trung đưa thời gian lên trước:

我 今天 学习 汉语。
Wǒ jīntiān xuéxí Hànyǔ.
Hôm nay tôi học tiếng Trung.

Khung đầy đủ: Chủ ngữ + Thời gian + Động từ + Tân ngữ

Thời gian cũng có thể đứng ngay đầu câu: 今天我学习汉语 — nghĩa không đổi.

Sai thường gặp: đặt thời gian ở cuối câu theo thói quen tiếng Việt (我学习汉语今天). Tiếng Trung không nói như vậy.

Những từ dưới đây xuất hiện gần như trong mọi bài của HSK 1. Chưa cần học thuộc — chỉ cần đọc lướt một lượt để khi gặp lại trong Bài 1 bạn thấy quen mặt.

Đại từ nhân xưng

Thêm 们 men vào sau là thành số nhiều: 你们 nǐmen (các bạn), 他们 tāmen (họ).

Từ để hỏi

Tiếng Trung hỏi không đảo trật tự câu — cứ để từ hỏi đúng vào chỗ của câu trả lời.

Phủ định, trợ từ, chỉ định và liên kết

Mẹo tạo câu hỏi nhanh nhất: lấy câu khẳng định rồi thêm 吗 vào cuối.
你好 → 你好吗？ (Bạn khoẻ không?)

Học chữ Hán mà không gõ được chữ Hán thì rất bí: không tra được từ, không nhắn tin, không làm bài tập gõ.
Bộ gõ hoạt động theo kiểu gõ pinyin — máy hiện chữ Hán để bạn chọn. Cài một lần, dùng mãi. Chọn đúng máy bạn đang dùng ở dưới.

iPhone / iPad

• Bước 1 — Mở Cài đặt (Settings) → Cài đặt chung (General) → Bàn phím (Keyboard) → chạm tiếp dòng Bàn phím ở trên cùng.
• Bước 2 — Chạm Thêm bàn phím mới… (Add New Keyboard…) → chọn Tiếng Trung (Giản thể) (Chinese, Simplified).
• Bước 3 — Bật Bính âm – QWERTY (Pinyin – QWERTY) → Xong. Muốn viết chữ bằng ngón tay thì bật thêm Viết tay (Handwriting).
• Chuyển bàn phím: chạm phím quả địa cầu ở góc dưới bên trái; nhấn giữ nó để chọn thẳng bàn phím muốn dùng.

Android (bàn phím Gboard)

Cách nhanh nhất là làm ngay trên bàn phím, giống nhau trên mọi hãng máy:

• Bước 1 — Mở một ô nhập chữ bất kỳ (Zalo, Ghi chú) để hiện bàn phím → chạm biểu tượng bánh răng trên thanh phía trên bàn phím.
• Bước 2 — Chọn Ngôn ngữ (Languages) → Thêm bàn phím (Add keyboard).
• Bước 3 — Tìm Tiếng Trung (Giản thể) / 中文 (简体) → chọn kiểu nhập 拼音 (Pinyin) → Xong.
• Chuyển bàn phím: nhấn giữ phím cách, nhả tay ở ngôn ngữ muốn dùng.

Máy Samsung chưa có Gboard thì tải trên CH Play trước, rồi làm y các bước trên.

Windows

• Bước 1 — Windows + I để mở Cài đặt → Thời gian và ngôn ngữ (Time & language) → Ngôn ngữ và khu vực (Language & region). Windows 10: mục này tên là Ngôn ngữ (Language).
• Bước 2 — Thêm ngôn ngữ (Add a language) → chọn 中文(简体，中国) — trong bản tiếng Anh là Chinese (Simplified, China) → Tiếp theo.
• Bước 3 — BỎ TICK ô Đặt làm ngôn ngữ hiển thị của Windows, nếu không cả máy sẽ đổi sang tiếng Trung. Nhấn Cài đặt — bộ gõ Microsoft Pinyin được thêm tự động.
• Chuyển bàn phím: Windows + phím cách. Khi đang ở bộ gõ Trung, nhấn Shift để nhảy qua lại 中 (Trung) ↔ 英 (Anh).

macOS

• Bước 1 — Menu Apple → Cài đặt Hệ thống (System Settings) → Bàn phím (Keyboard).
• Bước 2 — Mục Nhập văn bản (Text Input) → nhấn Sửa… (Edit…) bên cạnh Nguồn nhập (Input Sources) → nhấn +.
• Bước 3 — Cột trái chọn Tiếng Trung, Giản thể (Chinese, Simplified) → cột phải chọn Bính âm – Giản thể (Pinyin – Simplified) → Thêm → Xong.
• Chuyển bàn phím: Control + phím cách. Command + phím cách là Spotlight, không phải đổi bàn phím.
• Máy cũ (macOS 12 trở về trước): Tùy chọn Hệ thống → Bàn phím → thẻ Nguồn nhập → +.

Gõ thế nào cho ra chữ

Gõ pinyin không dấu thanh, và gõ liền cả cụm — càng dài máy đoán càng đúng, đỡ phải chọn:

• Chọn chữ: trên máy tính bấm phím số theo bảng gợi ý (hoặc phím cách để lấy chữ đầu); trên điện thoại chạm thẳng vào chữ.
• Gõ ü bằng chữ v: nv → 女, nver → 女儿, lvshi → 律师. Nhưng ju · qu · xu · yu vẫn gõ chữ u bình thường: xuexi → 学习.
• Dấu nháy tách âm tiết khi dễ nhầm: xi'an → 西安 (gõ liền xian máy hiểu thành một âm 先/现).
• Dấu câu tự ra kiểu Trung khi đang ở chế độ 中: bấm , . ? ! sẽ thành ，。？！.
• Không nhớ chữ đọc thế nào? Trên điện thoại bật thêm bàn phím Viết tay rồi viết chữ bằng ngón tay.

Người Việt hay vướng: nhớ tắt UniKey / EVKey (chuyển về chế độ E, thường là Ctrl + Shift) trước khi gõ pinyin trên máy tính. Để nguyên Telex thì aa thành "â", ff thành dấu huyền — chuỗi pinyin sai, bộ gõ không ra chữ.

Kiểm tra đã cài xong chưa: mở ô nhập chữ bất kỳ, chuyển sang bàn phím tiếng Trung, gõ nihao. Hiện ra 你好 là được.